Anoxia - dezynsekcja dzieł sztuki na podłożu drewnianym w środowisku beztlenowym

Pracownia Konserwacji Malarstwa i Rzeźby

Pałac Biskupa Erazma Ciołka

Muzeum Narodowe w Krakowie

ul. Kanonicza 17
31-002 Kraków

tel. 012/ 424 93 79, 012/ 424 93 80

W roku 2008, w oparciu o metodę beztlenowego środowiska, przeprowadzono dezynsekcję ikon zbiorów sztuki cerkiewnej („anoxic treatment”, metoda zainicjowana przez entomologa i biologa Roberta J. Koestlera, dyrektora Smithsonian Center for Materials Research and Education).

Od czasów I wojny światowej kolekcja ta nigdy nie była eksponowana, przechowywana w magazynach – w Pałacyku Czapskich, a wcześniej w Kamienicy Szołayskich – zawsze w trudnych i niesprzyjających warunkach, co sprzyjało zarówno rozwojowi owadów żerujących w drewnie, jak i zarażaniu obiektów zdrowych. Stosowane wielokrotnie w latach ubiegłych chemiczne zabiegi dezynsekcji okazały się nieskuteczne.

Tradycyjne metody niszczenia owadzich szkodników żerujących w drewnie obrazów tablicowych i rzeźb polegają na użyciu toksycznych gazów lub roztworów chemicznych trucizn. Związki te są wysoce toksyczne, jak również często bywają przyczyną chemicznych zmian spoiw, pigmentów, werniksów, itp. W wielu przypadkach pozostałość tych toksycznych związków w obiektach ma również szkodliwy wpływ na ludzi (kustosze, konserwatorzy). Obecnie odchodzi się od stosowania tych metod.

Do dezynsekcji kolekcji ikon MNK zastosowano metodę niszczenia owadzich szkodników drewna w środowisku beztlenowym. Metoda ta bazuje na fakcie, że w środowisku o niskiej zawartości tlenu, mniej niż 0,1% (w gazach obojętnych, jak argon, hel lub azot, RH = 55 %, T= 20-22 °C) w czasie około 4 tygodni giną owadzie szkodniki drewna: formy dorosłe, larwy i jaja.

Wykorzystano dwie odmiany tej metody: statyczną i dynamiczną fumigację azotem.

METODA STATYCZNA – zastosowano ją do dezynsekcji 45 ikon znajdujących się w ekspozycji. Zainfekowane przez owady obiekty umieszczano w szczelnym opakowaniu, wykonanym ze specjalnego laminatu o wysokich własnościach zaporowych przeciwko cząsteczkom wody i tlenu, oraz obniżono zawartość tlenu wewnątrz poprzez włożenie substancji chemicznej reagującej z tlenem (tzw. Ageless prod. Mitsubishi Gas Chemical America, Inc.) Obniżenie zawartości tlenu wewnątrz opakowania spada praktycznie do zera i utrzymuje się przez okres zamknięcia opakowania. Śmiertelność owadzich szkodników w obiektach umieszczonych w opakowaniu o obniżonej zawartości tlenu zależy od temperatury, wilgotności względnej i czasu ekspozycji.

Do wykonania szczelnego opakowania, w którym zamykano ikony, użyto folię ESCAL (PP/ PVA/PE), o transmisji tlenu 0,05 cm³/m²/dzień/atm (at 25°C) oraz laminat: aluminium/PE o transmisji tlenu < 0,01 cm³/m²/dzień.

Jako absorbera tlenu używano saszetek ATCO FTM 2000-S bezpiecznych dla powierzchni srebrzonych. Jedna saszetka reaguje z 2000 ml tlenu, a w reakcji wydziela się 7,5 grama wody. Wilgotność stabilizowano poprzez użycie żelu silikonowego. Stężenie tlenu wewnątrz opakowania monitorowano wskaźnikami tlenu (Ageless-eye), które zmieniają kolor przy stężeniu tlenu poniżej 0,1% na różowy, a powyżej 0,5% na niebieski

DYNAMICZNA METODA VELOXY (VEryLowOXYgen) – zastosowano ją do kompleksowej dezynsekcji 208 ikon magazynowych. Metoda ta umożliwia jednoczesną dezynsekcję licznych i dużych zbiorów obiektów. Została opracowana i wdrożona przez włoski zespół badawczy R.G.I. Resource Group Integrator (www.rgi-genova.com ) z siedzibą w Genui.

Obiekty, w zależności od wielkości, zamykano po kilka lub kilkanaście w opakowaniu z folii nieprzepuszczającej tlenu, wszystkie kolejne opakowania łączono przy pomocy rurek i zaworów, następnie do wnętrza pompowano azot o zadanej wilgotności względnej, do momentu, aż stężenie tlenu wewnątrz opakowań spadło do 0,1% -0,2%. Po osiągnięciu wymaganego stężenia tlenu obiekty szczelnie zamykano i pozostawiano w zamknięciu przez minimum 21 dni.

Opracowanie i zdjęcia Regina Klincewicz-Krupińska