MUZEUM NARODOWE W KRAKOWIE
Strona główna | Mapa serwisu | Kontakt | Szukaj
Mediateka
Katalog zbiorów

Rzeźba polska XIX i XX wieku.

Zasób Działu II to nie tylko malarstwo. Zbiory nowoczesnej rzeźby obejmują okres od klasycyzmu aż po czasy współczesne.
Oto krótki przewodnik po rzeźbie polskiej z naszej kolekcji.

Eleganckie i pełne wdzięku figury wykute w nieskazitelnie białym marmurze powstały pod wpływem idei Jakuba Joachima Winckelmanna, by wyrażać „szlachetną prostotę i spokojną wielkość” – zgodnie ze słynną maksymą teoretyka klasycyzmu. Styl rzeźb Jakuba Tatarkiewicza, Oskara Sosnowskiego czy Marcelego Guyskiego nawiązuje do starożytnych wzorców greckich i rzymskich (zapośredniczonych przez twórczość Canovy i Thorvaldsena), w ikonografii zaś dominuje tematyka mitologiczna i literacka. 

Klasycyści byli też sprawnymi twórcami portretów wybitnych polskich osobistości: królów Polski, walecznych wodzów i ludzi kultury, należy tu wyróżnić cykl popiersi dłuta Wiktora Brodzkiego – są to m.in. wizerunki Jana III Sobieskiego , Stefana Batorego a także Kopernika, Piotra Skargi i Kościuszki.

Wśród rzeźbiarzy XIX wieku wyróżniają się Teofil Lenartowicz, być może lepiej znany jako poeta, Tadeusz Barącz – utalentowany animalista i autor portretów, Teodor Rygier – podpatrujący wzorce włoskiego naturalizmu. Wszyscy trzej przez pewien czas studiowali i pracowali we Florencji, która w 2. połowie XIX wieku, podobnie jak w czasach renesansu, była światową stolicą rzeźby.

W Muzeum znajduje się pokaźna kolekcja cennych rzeźb Antoniego Kurzawy – autora m.in. niezrealizowanego projektu pomnika Adama Mickiewicza, oraz wspaniałej kompozycji alegorycznej Geniusz zrywający pęta.

W nurcie tego typu przedstawień, tworzonych „dla pokrzepienia serc” , charakterystycznych dla sztuki 2. połowy XIX wieku, sytuują się Stanisław Roman Lewandowski, którego Słowianin zrywający pęta uosabia zniewoloną przez zaborców i usiłującą się oswobodzić Polskę, Pius Weloński – autor m.in. Gladiatora i Piotr Wójtowicz. Rzeźba Stanisława Trembeckiego Para góralska ceniona była przez krytyków jako przykład nurtu rodzimego, podkreślającego narodową tożsamość Polaków. Podobną wymowę miał cykl Tańców Polskich wspomnianego Antoniego Kurzawy.

XIX wiek to także czas rozkwitu gatunku pamiątkowych plakiet i medalionów. Do kolekcji Działu II należą prace najwybitniejszych twórców małych form rzeźbiarskich: Władysława Oleszczyńskiego, Józefa Hakowskiego i Kazimierza Chodzińskiego. Wśród artystów nieco młodszych wyróżniają się: Czesław Makowski i Jan Raszka – twórca licznych plakiet z podobiznami żołnierzy Legionów, który zasłynął pomnikiem czwórki legionistów w marszu (Czwórka). Gipsowy model tego interesującego pomnika zrealizowanego w Kielcach znajduje się w Galerii Sztuki Polskiej XX wieku.

Twórczość Antoniny Rożniatowskiej, Natalii Andriolli, Luny Drexlerówny i Toli Certowiczówny dowodzi, iż kobiety już w XIX wieku radziły sobie znakomicie w trudnej i uchodzącej za typowo męską sztuce rzeźbienia. Dzieła dwu pierwszych rzeźbiarek stanowią znakomite przykłady późnego akademizmu, w rzeźbach zaś Drexlerówny i Certowiczówny zaznaczają się wpływy nurtu symbolistycznego.

Zbiory rzeźby Młodej Polski ukazują wiele aspektów sztuki tej epoki. Wszechstronny Konstanty Laszczka, długoletni profesor krakowskiej ASP, tworzył nierealny świat, inspirowany zarówno polskimi podaniami ludowymi , jak poezją i filozofią fin de siécle’u (Zrozpaczona, Opuszczony), a w rzeźbie portretowej odznaczał się baczną obserwacją pozwalająca na oddanie psychiki modeli. Wiele rzeźb Laszczki pochodzi z daru Feliksa „Mangghi” Jasieńskiego.

Doskonałe wyczucie formy Wacława Szymanowskiego – niezrównanego w komponowaniu płynnej, secesyjnej linii swych rzeźb, widoczne jest w jego dziele Improwizacja Mickiewicza. Stanisław Kazimierz Ostrowski to twórca wybitnych portretów lwowskiej elity intelektualnej.

Dzieła Xawerego Dunikowskiego (Portret Henryka Szczyglińskiego, Franciszka Mączyńskiego, Madonna, Adam Mickiewicz i inne) są świadectwem niezależnej, silnej osobowości artystycznej tego wielkiego rzeźbiarza i pedagoga. Twórczość Henryka Kunzeka dowodzi, iż ten ceniony lekarz podjął trafną decyzję poświęcając się rzeźbie. Henryk Hochman rzeźbił wspaniałe akty kobiece, ale też wdzięczne portrety dzieci. Twórczość Bolesława Biegasa jest wyraźnie odmienna od dokonań jego rówieśników - rzeźbiarzy. Artysta przesyca rzeźby metafizyczną symboliką, formalnie zaś oddala się od założeń secesji wybierając układy symetryczne i upraszczając swe kompozycje.

Ludwik Puget, przedstawiciel prądu impresjonistycznego w rzeźbie, autor żywych, modelowanych swobodnie, rzeźbiarskich scen rodzajowych był również - podobnie jak starszy o ponad ćwierć wieku Tadeusz Barącz - świetnym animalistą.

Oprócz konwencjonalnej rzeźby epoki młodopolskiej w zbiorach Muzeum są też główki kukiełek z legendarnego kabaretu Zielony Balonik, wykonane przez Jana Szczepkowskiego. Są to karykatury znanych krakowskich osobistości.

Rzeźba dwudziestolecia międzywojennego reprezentowana jest przez Zbigniewa Pronaszkę, którego dzieła zdefiniowały pojecie rzeźby formistycznej. Znakomity Portret Tytusa Czyżewskiego oraz projekty pomników i figury religijne są eksponowane w Galerii Sztuki Polskiej XX wieku.

Akt autorstwa Marii Jaremy z roku 1936 to przykład jeszcze bardziej radykalnej interpretacji figury ludzkiej . Artystka - będąca jedną z ulubionych uczennic profesora Dunikowskiego - już w latach przedwojennych wybrała drogę awangardy. Należała do Grupy Krakowskiej, gdzie z Henrykiem Wicińskim, bardzo utalentowanym, lecz zmarłym przedwcześnie artystą, nadawała rzeźbie nowoczesnej nowy kierunek – oparty na logice konstrukcji, lecz nie rezygnujący z aluzji do ludzkiej figury.

Niewielkich rozmiarów rzeźby Marii Jaremy Taniec i Figura, z 2 połowy lat 50. są klejnotami naszej kolekcji sztuki nowoczesnej, dopełniającymi ekspozycję malarstwa Jaremianki w Galerii Sztuki Polskiej XX wieku.

Wśród członków powojennej Grupy Krakowskiej nie brakowało rzeźbiarzy i artystów tworzących na pograniczu malarstwa i rzeźby – Jadwiga Maziarska, której abstrakcyjne reliefy przeszły do historii malarstwa materii, na 1 Wystawie Sztuki Nowoczesnej w roku 1948 zaprezentowała ażurowy model przestrzenny utrzymany w duchu eksperymentów Nauma Gabo. Dzieło to jest częścią stałej ekspozycji Grupy Krakowskiej w Galerii Sztuki Polskiej XX wieku. 

Również Andrzej Pawłowski – malarz i designer, twórca Wydziału Form Przemysłowych krakowskiej ASP, stworzył cykl Manekinów oraz słynne Sarkofagi, zamówione na wystawę towarzysząca kongresowi AICA w Sukiennicach.

Ruchome obiekty przestrzenne Jerzego Beresia wykonane z nieociosanego drewna i innych naturalnych materiałów, były „rekwizytami” spektakularnych akcji artystycznych nawiązujących do prasłowiańskiej i ludowej obrzędowości, lecz także gorzko komentujących rzeczywistość PRL.

W dziełach Marii Pinińskiej- Bereś, mocno kontrastujących z twórczością jej męża, na pierwszy plan wysuwają się wątki erotyczne zinterpretowane subtelnie i dowcipnie. Zmysłowa aura obiektów przestrzennych jest efektem zastosowania specyficznych materiałów i technik (pikowane tkaniny wypełniane miękką gąbką) oraz przyjętej kolorystyki. Uniwersum miękkich, krągłych form i dominująca barwa różowa wiążą się z kobiecą niewinnością, lecz także z symboliką miłości fizycznej.

Julian Jończyk, wprowadzając do swych dzieł światło, podkreśla jego symboliczną wymowę - głęboko zakorzenioną w neoplatońskich wątkach średniowiecznej mistyki. Forma jego dzieł, zupełnie unikalna na gruncie polskim, nasuwa skojarzenia z twórczością Dana Flavina, amerykańskiego klasyka nurtu Minimal Art. Podobnie jak Flavin, Jończyk zainteresowany jest interakcjami rzeźby i otaczającej ją przestrzeni.

Osobne miejsce zajmuje twórczość Aliny Szapocznikow. MNK posiada ogromny i niezwykle cenny zespół prac rzeźbiarki, obejmujący praktycznie wszystkie fazy jej twórczości i wszystkie techniki. Wśród nich wyróżnia się wstrząsający Pogrzeb Aliny – dowód głębokiej świadomości nadchodzącej śmierci, oraz cykl reliefów pt. Zielnik – poliestrowe odlewy fragmentów ciała syna artystki, Piotra.

Rzeźbiarze, którzy zdobyli uznanie w latach 50. - niezwykle ważnej dla powojennej rzeźby polskiej dekadzie - są licznie reprezentowani w zbiorach Działu II. Znajdują się tu prace Aliny Ślesińskiej, Tadeusza Siekluckiego, Tadeusza Łodziany, Jerzego Jarnuszkiewicza, Władysława Hasiora, Bronisława Chromego, Antoniego Rząsy i wielu innych artystów.

Artyści Grupy Wprost również zajmowali się rzeźbą – w zbiorach Działu II są m.in. Orantki Zbyluta Grzywacza , wielki cykl rysunków i rzeźb inspirowany Fedrą Racine’a autorstwa Jacka Waltosia, a także jego rzeźba Płaszcz Miłosiernego Samarytanina. Mamy też instalację Tramonto Leszka Sobockiego.

Sztuka instalacji w naszych zbiorach to również m.in. prace Elżbiety i Emila Cieślarów oraz Zbigniewa Bajka.

Wśród twórców popularnych w latach 80. i 90. wyróżnić należy Barbarę Falender (Odpływ), Krzysztofa M. Bednarskiego, którego rzeźba Victoria-Victoria stanowi czytelne odwołanie do antykomunistycznej opozycji solidarnościowej, Jerzego Fobera (Święta draperia) oraz Igora Mitoraja -znanego twórcę rzeźb w przestrzeni publicznej.

Sztukę aktualną reprezentują: Jadwiga Sawicka – autorka instalacji pod przewrotnym tytułem Nic w środku oraz Marek Chlanda, podejmujący temat relacji między rzeźbą a przestrzenią oraz między rzeźbą a człowiekiem. Dzieła Chlandy odznaczają się szczególną konstrukcją – tworzą zestawy złożone z wielu współzależnych elementów, wykonanych z naturalnych materiałów – takich jak wosk i drewno.

Zbiory rzeźby nowoczesnej Muzeum Narodowego w Krakowie to nieustannie powiększany dzięki regularnym zakupom i donacjom zespół ponad tysiąca sześciuset obiektów. Uzupełniają go depozyty złożone w Muzeum przez artystów oraz kolekcjonerów sztuki.


Agata Małodobry

Copyright (c) 2006-2009 Muzeum Narodowe w Krakowie