WOKÓŁ AKADEMII – AKADEMIZM, MALARSTWO SALONOWE
Ekspozycja w tej sali ma na celu wyodrębnienie tematyki związanej z nauczaniem na akademiach oraz sztuką oficjalną, reprezentacyjną, prezentowaną na salonach i odpowiadającą zapotrzebowaniu elit i bogatej części społeczeństwa. Definicja akademizmu do dziś pozostaje niejednoznaczna, podobnie jak zakreślenie ram chronologicznych dla tego terminu mającego określać pewną grupę zjawisk artystycznych w XIX wieku. Pod pojęciem „sztuki akademickiej” - mimo terminologicznych niejednoznaczności - zwykło się rozumieć malarstwo drugiej połowy XIX wieku. Dążąc do zwięzłego i adekwatnego określenia wyboru dzieł zebranych w Sali III, użyto terminu „Wokół akademii”.
W wyborze obiektów kierowano się generalnie tematyką typową dla nauczania na akademiach drugiej połowy XIX wieku: storia – rozumiana w osiemnastym wieku jako sceny przedstawiające wydarzenia z Biblii i mitologii, a teraz przede wszystkim jako sceny z historii ojczyzny, ponadto malarstwo rodzajowe, pejzaż, martwa natura. Wzięto również pod uwagę preferencje odbiorców, głównie elit społecznych, które były zainteresowane gatunkami wysoko cenionymi na akademiach oraz salonach – malarstwo historyczne, historyczno-rodzajowe i portretowe. W mniejszym stopniu interesowano się pejzażem; natomiast martwa natura nie cieszyła się uznaniem ani artystów, ani elitarnych odbiorców.
Przykładem typowym dla malarstwa religijnego tego czasu jest obraz Feliksa Cichockiego-Nałęcza, Matka Boska Prządka (Praca) - łączący uwspółcześnioną ikonografię z formą typową dla akademickiego warsztatu drugiej połowy XIX wieku.
Malarstwo historyczne, w kształcie kojarzonym przez współczesnego odbiorcę z właściwym przedstawianiem wydarzeń z przeszłości, czyli zgodnego z przekazem historycznym oraz odtwarzającego kostiumy, rekwizyty i architekturę z epoki ukazanej na obrazie, powstało dopiero w latach trzydziestych i czterdziestych XIX wieku na zachodzie Europy i stamtąd trafiło na płótna polskich malarzy. W doborze dzieł reprezentujących różnorodne tendencje w malarstwie historycznym uwzględniona została sytuacja specyficzna historii i kultury polskiej w XIX wieku, czyli przewaga tematyki narodowej, tworzonej „ku pokrzepieniu serc”. Pokazano obrazy inspirowane legendami i literaturą, ilustrujące wydarzenia z historii ojczyzny i odwołujące się do antyku (tematy ze starożytnej historii grecko-rzymskiej i biblijnej, czyli dzieła Jana Matejki, Wojciecha Gersona, Maksymiliana Antoniego Piotrowskiego, Kazimierza Alchimowicza, Witolda Piwnickiego, Jacka Malczewskiego. Zestawienia obrazów, np. Wernyhora Matejki i Śmierć Ellenai Malczewskiego, wskazują na bogactwo skojarzeń artystycznych i kulturowych towarzyszących odkrywanemu na nowo polskiemu malarstwu historycznemu.
Zwrócono uwagę na tematykę orientalną, niezwykle popularną w malarstwie zachodnim, a reprezentowaną również w malarstwie polskim (Józef Paweł Merwart, Mojżesz zabijający Egipcjanina, Tadeusz Ajdukiewicz, Przy studni).
Tematykę rodzajową polska publiczność akceptowała łatwiej, jeśli towarzyszyła jej konotacja patriotyczna, wiązana z narodową tradycją lub historią (Hipolit Lipiński, Konik Zwierzyniecki, Władysław Łuszczkiewicz, Ofiarowanie kura Bractwu Kurkowemu).
Portret zarówno w wersji reprezentacyjnej jak i kameralnej, ukazany został na przykładach oficjalnych wizerunków malowanych przez Kazimierza Pochwalskiego, Jana Matejkę, Henryka Rodakowskiego oraz rzeźbionych, np. przez Piusa Welońskiego.
1. III/1 Matejko Jan
Wernyhora, 1883-1884
Ol. pł., 290x204
Sygn. i dat. p.d.: JM rp 1884
Nr inw. MNK II-a-433
2. III/2 Malczewski Jacek
Śmierć Ellenai, 1883
Ol., pł. 212 x 370 cm
Sygnowany i datowany na odwrocie: JM / 1883
Zakupiony ze składek publicznych w 1884
MNK II-b-1
3. III/11 Lipiński Hipolit
Konik Zwierzyniecki, [ok. 1881]
Ol. pł., 164 x 308
Nie sygn.
Nr inw. MNK II-a-124
Zakup 1887
4. III/13 Siemiradzki Henryk
Pochodnie Nerona, 1876
01. pł., 385 x 704
Sygn. idat. p.d.-.H Siemiradzki Roma 1876.
Nr inw. MNK II-a-1
Dar autora 1879, który zapoczątkował zbiory Muzeum Narodowego w Krakowie
RZEŹBY:
5. III/33 Pius Weloński,
Gladiator, 1881
brąz, odlew Nellego w Rzymie, 180 cm
Napis na podstawie: „Ave Caesar morituri te salutant”
Sygn.: Pio Veloński Rome 1881. Fonderia Nelli. Roma
II-rz-340
